"Kaygılı Nesil": Jonathan Haidt ve Akıllı Telefon Çağında Çocukluğun Büyük Yeniden Kablolanması

Sosyal psikolog Jonathan Haidt'e göre 2010'larda çocukluk, "oyun temelli" olmaktan çıkıp "telefon temelli" hâle geldi. Haidt, gençlerdeki ruh sağlığı krizinin bu dönüşümle başladığını savunuyor.

Jonathan Haidt, New York Üniversitesi Stern İşletme Fakültesi'nde sosyal psikolog. The Anxious Generation (Kaygılı Nesil) adlı kitabı Mart 2024'te yayımlandı ve uzun süre The New York Times çok satanlar listesinde kaldı. Haidt, kitabında ABD Hastalık Kontrol Merkezleri (CDC) verileri başta olmak üzere çok sayıda ülkeden epidemiyolojik veriye dayanıyor. "Büyük Yeniden Kablolanma" Haidt, 2010–2015 arasını "Büyük Yeniden Kablolanma" (The Great Rewiring) olarak adlandırıyor. Bu yıllarda akıllı telefonlar, ön kameralar ve sürekli erişilen sosyal medya ergenlerin hayatının merkezine yerleşti. Aynı dönemde ebeveynler, çocuklarının gerçek dünyada gözetimsiz oynamasını giderek daha çok sınırladı. Haidt'in deyişiyle, çocukları gerçek dünyada aşırı korurken sanal dünyada yeterince korumadık. Kitapta öne çıkan veriler Haidt'in aktardığı ABD verilerine göre 2010'dan 2020'lerin başına: 10–14 yaş arası kızlarda kendine zarar verme nedeniyle acil servise başvurular yaklaşık %188 arttı. Aynı yaş grubundaki kızlarda intihar oranı yaklaşık %167 arttı. Erkek çocuklarda da artışlar görüldü, ancak kızlardaki artış daha keskindi. Haidt'in dört önerisi 1. Lise çağından önce, yani yaklaşık 14 yaşından önce akıllı telefon yok. 2. 16 yaşından önce sosyal medya yok. 3. Telefonsuz okullar: Telefonlar ders saatleri boyunca kilitli dolapta ya da çantada. 4. Gerçek dünyada daha fazla özgürlük, serbest oyun ve sorumluluk. Haidt, bu adımların en çok toplu uygulandığında işe yaradığını vurguluyor. Tek bir aile tek başına kural koyduğunda, çocuk arkadaşlarından dışlanma riskiyle karşılaşıyor; okul ya da veli grubu birlikte karar verdiğinde bu sorun ortadan kalkıyor. Bilimsel tartışma Haidt'in tezi güçlü bir etki yarattı, ama tüm bilim insanları aynı fikirde değil. Gelişim psikoloğu Candice Odgers, 2024'te Nature dergisindeki değerlendirmesinde mevcut verilerin bu kadar güçlü bir nedensellik iddiasını desteklemediğini savundu. Bazı araştırmacılar da sosyal medyanın ortalama etkisinin küçük olduğunu, ekonomik ve sosyal faktörlerin de rol oynadığını hatırlatıyor. Yine de Haidt'in önerileri dünya genelinde okullarda ve ailelerde hızla benimseniyor. Tartışma, sorun olup olmadığından çok, etkinin büyüklüğü ve nedenin tam olarak ne olduğu üzerine.

Parkta buluşan bir grup genç, konuşmak ya da oynamak yerine yan yana oturup sessizce telefonlarına bakıyor. Fiziksel olarak bir aradalar, ama aralarında neredeyse hiç etkileşim yok.

Çocuğunuzun sınıfındaki diğer ailelerle ilk akıllı telefon yaşını birlikte konuşun. Okul yönetimiyle telefonsuz okul politikalarını gündeme getirin. Çocuğunuza yaşına uygun gözetimsiz serbest zaman ve küçük sorumluluklar tanıyın.

Haidt'in de vurguladığı gibi, bu sorundan tek bir çocuk tek başına çıkamaz; arkadaş baskısı güçlüdür. Limitra Social, arkadaş gruplarının ve ailelerin ekran sınırlarını birlikte koymasını sağlar. Birlikte kilitleyin; "bir tek ben dışarıda kalırım" korkusunu ortadan kaldırın. Destek notu: Kendinizi çok kötü hissediyorsanız ya da kendinize zarar vermeyi düşünüyorsanız, lütfen yalnız kalmayın. Acil durumda 112'yi arayın; güvendiğiniz biriyle ya da bir ruh sağlığı uzmanıyla konuşun.